Prawo

Zaległy urlop – do kiedy go wykorzystać i co z ekwiwalentem

Łukasz Brylski

Zaległy urlop – do kiedy go wykorzystać i co z ekwiwalentem

Urlop, którego nie wykorzystasz w 2026 roku, staje się urlopem zaległym i pracodawca powinien ci go udzielić najpóźniej do 30 września 2027 r. Termin ten nie oznacza, że urlop przepada – roszczenie o jego udzielenie przedawnia się dopiero po 3 latach. Ekwiwalent pieniężny przysługuje co do zasady tylko wtedy, gdy umowa o pracę się kończy, a ty nie zdążyłeś wykorzystać wolnego.

Zasada: urlop w roku, w którym go nabyłeś

Kodeks pracy wymaga, by urlop był udzielany w tym roku kalendarzowym, w którym pracownik nabył do niego prawo. Jeżeli to się nie uda – bo np. byłeś na zwolnieniu, a w firmie trwał gorący okres – art. 168 k.p. przesuwa termin na następny rok, najpóźniej do 30 września.

Urlop za rokTermin wykorzystania zaległego urlopu
2025do 30 września 2026 r. (już minął)
2026do 30 września 2027 r.
2027do 30 września 2028 r.

Wyjątkiem jest urlop na żądanie (4 dni w roku) – jeśli go nie wykorzystasz, nie przechodzi „na żądanie” na kolejny rok, tylko staje się częścią zwykłego zaległego urlopu.

Co jeśli termin 30 września minął?

Wielu pracowników jest przekonanych, że niewykorzystany do końca września urlop „przepada”. To mit.

  • Urlop nadal ci się należy. Państwowa Inspekcja Pracy podkreśla, że przekroczenie terminu nie powoduje utraty prawa do wypoczynku.
  • Pracodawca narusza prawo. Nieudzielenie urlopu w terminie to wykroczenie przeciwko prawom pracownika, zagrożone grzywną od 1000 do 30 000 zł.
  • Przedawnienie po 3 latach. Roszczenie o udzielenie urlopu przedawnia się co do zasady po trzech latach od dnia, w którym stało się wymagalne. Od kiedy dokładnie liczyć ten bieg, bywa przedmiotem sporów, dlatego przy starszych urlopach najlepiej skonsultować się z inspekcją pracy.

W praktyce warto jednak nie zwlekać: im starszy urlop, tym trudniej go rozliczyć, a przy sporze dowody (np. ewidencja czasu pracy) trzeba zbierać latami wstecz.

Czy pracodawca może wysłać cię na zaległy urlop?

Tak, w praktyce tak. Sąd Najwyższy przyjął, że udzielenie zaległego urlopu w terminie z art. 168 k.p. nie wymaga zgody pracownika. Pracodawca ma bowiem obowiązek tego urlopu udzielić i odpowiada za jego niewykonanie.

Kilka zastrzeżeń:

  • Orzecznictwo nie jest w pełni jednolite – część stanowisk wskazuje, że pracodawca może polecić wykorzystanie urlopu, ale konkretny termin powinien ustalić z pracownikiem lub w planie urlopów.
  • Zaległy urlop wykorzystuje się przed bieżącym. Jeżeli masz 5 dni z 2025 roku i 26 z 2026 roku, najpierw „schodzą” dni starsze.
  • Wysłanie na urlop nie może służyć obejściu przepisów, np. w czasie zwolnienia lekarskiego – urlop nie biegnie w trakcie choroby.

Ekwiwalent za urlop – kiedy się należy

Ekwiwalent pieniężny zamiast urlopu wypłaca się wyłącznie w przypadku rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy (art. 171 k.p.). Nie możesz w trakcie zatrudnienia „sprzedać” urlopu pracodawcy, nawet jeśli obie strony by tego chciały. Taka umowa byłaby nieważna, a pracodawca nadal miałby obowiązek udzielić wolnego.

Wyjątki i ważne szczegóły:

  • Okres wypowiedzenia – w czasie wypowiedzenia pracownik jest obowiązany wykorzystać urlop, jeżeli pracodawca go udzieli. Wtedy ekwiwalentu nie będzie.
  • Kolejna umowa z tym samym pracodawcą – jeżeli zaraz po zakończeniu jednej umowy podpisujesz kolejną z tą samą firmą, strony mogą umówić się, że urlop wykorzystasz w trakcie nowej umowy zamiast brać ekwiwalent.
  • Wysokość – ekwiwalent oblicza się według zasad z rozporządzenia urlopowego, z użyciem tzw. współczynnika urlopowego, i obejmuje zarówno zaległe, jak i bieżące dni.

Przykład: ile urlopu „przechodzi” na kolejny rok

Pan Tomasz ma 10 lat stażu, więc przysługuje mu 26 dni urlopu rocznie. W 2026 roku wykorzystał 18 dni. Na 2027 rok przechodzi mu więc 8 dni zaległych, a do tego dochodzi 26 dni bieżących – razem 34.

  • 8 dni z 2026 roku pracodawca powinien udzielić do 30 września 2027 r.,
  • kolejność: najpierw wykorzystuje dni zaległe, potem bieżące,
  • jeśli w maju 2027 r. weźmie tydzień urlopu (5 dni), z puli zaległej zostaną mu jeszcze 3 dni.

Gdyby pan Tomasz w marcu 2027 r. odszedł z pracy, pracodawca musiałby wypłacić mu ekwiwalent za wszystkie niewykorzystane dni – i zaległe, i proporcjonalną część bieżącego urlopu.

Wymiar urlopu – przypomnienie

Staż pracy (z wliczeniem okresów nauki)Wymiar urlopu
mniej niż 10 lat20 dni
co najmniej 10 lat26 dni

Do stażu wlicza się m.in. okresy nauki – np. ukończenie szkoły wyższej to 8 lat. Przy pracy na część etatu wymiar ustala się proporcjonalnie.

Jak wykorzystać zaległy urlop bez konfliktu

  1. Sprawdź saldo – poproś kadry o wydruk lub zajrzyj do systemu HR. Zwróć uwagę, ile dni pochodzi z poprzedniego roku.
  2. Zaplanuj zaległe dni na początek roku – styczeń i luty to w wielu firmach spokojniejszy czas.
  3. Złóż wniosek na piśmie lub mailem – zostaje ślad, że chciałeś skorzystać z urlopu.
  4. Pilnuj 30 września – jeśli zbliża się termin, a pracodawca odmawia z powodu „potrzeb firmy”, przypomnij o jego obowiązku.

Szerzej o tym, co przysługuje zatrudnionym na etacie, piszemy w poradniku o prawach i obowiązkach pracownika. Zmiany, które weszły w ostatnim czasie, zebraliśmy w tekście prawo pracy 2026.

Gdy pracodawca nie chce udzielić urlopu

  • Porozmawiaj z przełożonym i kadrami, powołując się na art. 168 k.p.
  • Skontaktuj się z Okręgowym Inspektoratem Pracy – porady są bezpłatne, a inspektor może przeprowadzić kontrolę.
  • Po zakończeniu pracy, jeśli nie dostałeś ekwiwalentu, możesz dochodzić go w sądzie pracy (bez opłaty sądowej przy roszczeniach do 50 000 zł).

Najczęściej zadawane pytania

Czy zaległy urlop przepada 30 września?

Nie. Termin 30 września dotyczy obowiązku pracodawcy. Prawo do urlopu zostaje, a roszczenie przedawnia się po 3 latach.

Czy mogę dostać pieniądze zamiast zaległego urlopu, jeśli nadal pracuję?

Nie. Ekwiwalent przysługuje tylko przy zakończeniu stosunku pracy. W trakcie zatrudnienia urlop musi zostać wykorzystany w naturze.

Czy pracodawca może mnie wysłać na urlop zaległy bez mojej zgody?

Według Sądu Najwyższego może polecić wykorzystanie zaległego urlopu bez zgody pracownika. Bieżącego urlopu co do zasady nie może narzucić jednostronnie.

Czy w okresie wypowiedzenia muszę iść na urlop?

Tak, jeśli pracodawca udzieli ci urlopu w okresie wypowiedzenia, masz obowiązek go wykorzystać – i to niezależnie od tego, kto wypowiedział umowę.

Źródła

Tagi: Urlop wypoczynkowyKodeks pracyEkwiwalentPrawa pracownika

Przeczytaj również